Mô hình trồng ổi xen sả: Tận dụng đất trống, tăng 30% hiệu quả kinh tế

Trồng ổi xen sả là một mô hình canh tác được nhiều nhà vườn quan tâm vì có thể tận dụng khoảng đất trống giữa các hàng ổi để tạo thêm nguồn thu, đồng thời tăng mức độ đa dạng của hệ sinh thái trong vườn.

Mô hình trồng ổi xen sả đạt hiệu quả cao cần bắt đầu từ việc thiết kế khoảng cách, quản lý bộ rễ, nước tưới, dinh dưỡng và vệ sinh vườn.

Mô hình trồng ổi xen sả

Điểm quan trọng của mô hình này không phải là trồng ổi và sả với mật độ cố định trong suốt vòng đời vườn cây. Thay vào đó, sả đóng vai trò cây xen tạm thời, còn ổi là cây ăn quả chủ lực.

Khi ổi còn nhỏ, tán cây chưa phát triển lớn, khoảng đất giữa các cây còn rộng thì có thể tận dụng để trồng sả.

Khi cây ổi lớn dần, tán mở rộng và nhu cầu không gian tăng lên, người trồng thu hoạch sả và giảm dần diện tích sả để tập trung chăm sóc cây ổi.

Cách bố trí này cũng có thể áp dụng trong thời gian chờ trồng lại vườn ổi già. Sau khi phá bỏ những cây ổi cũ, diện tích đất chưa được sử dụng ngay có thể tiếp tục được tận dụng để trồng sả trong thời gian chờ cây ổi mới phát triển.

Sả có ưu điểm gì khi trồng xen với ổi?

Theo kinh nghiệm của hộ sản xuất, gia đình đã có nhiều năm trồng sả và đánh giá đây là cây tương đối dễ chăm sóc.

So với một số cây trồng khác, sả được người trồng đánh giá là ít sâu bệnh và nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không cao. Công việc chủ yếu gồm làm cỏ, bón phân và thu hoạch. Bên cạnh đó sả còn có công dụng xua đuổi một số côn trùng gây hại, hạn chế được ruồi vàng đục trái trên cây ổi.

Sả bắt đầu cho thu hoạch sau khoảng 4-5 tháng.

Sau đó có thể tiếp tục khai thác các lứa tiếp theo. Theo mô hình tham khảo, mỗi năm có thể thu khoảng 3-4 lượt. Sau khoảng 6-7 lượt thu hoạch, khi gốc sả nổi lên và năng suất giảm, người trồng sẽ bỏ gốc cũ để trồng lại.

Như vậy, sả có thể tạo ra dòng thu nhập trong thời gian cây ổi chưa khai thác hết diện tích đất.

Thiết kế vườn ổi trồng xen sả

Kinh nghiệm đầu tiên khi trồng ổi xen sả là đừng trồng sả quá sát gốc ổi.

Cây ổi là cây lâu năm, bộ rễ phát triển theo vùng đất quanh tán. Trong khi đó sả cũng tạo thành bụi với hệ thống rễ khá dày.

Nếu trồng quá gần, hai cây có thể cạnh tranh về:

• Nước.
• Dinh dưỡng.
• Không gian bộ rễ.
• Công chăm sóc.
• Ánh sáng khi tán ổi phát triển lớn.

Vì vậy, nên xem hàng ổi là cây trồng chính, còn sả là cây trồng xen tận dụng khoảng không gian thích hợp.

Khi cây ổi còn nhỏ, có thể bố trí sả ở phần đất giữa hai hàng. Khi tán ổi lớn dần, cần đánh giá lại mật độ và khả năng cạnh tranh trước khi tiếp tục duy trì sả.

Khoảng cách trồng xen tham khảo

• Ổi: có thể bố trí khoảng 3 × 3 m đến 4 × 4 m, tùy giống, đất và cách tạo tán.
• Sả: trồng thành hàng ở khoảng giữa hai hàng ổi, không áp sát gốc ổi.
• Từ hàng sả đến hàng ổi: nên giữ khoảng 0,8–1,2 m để hạn chế cạnh tranh vùng rễ và thuận tiện chăm sóc.
• Cây sả trong hàng: khoảng 30–40 cm/cây; nếu đất tốt, sả phát triển mạnh thì có thể giãn hơn.

Ví dụ với ổi 3 × 3 m, có thể hình dung:

Ổi —— 0,8–1,2 m —— Sả —— 0,8–1,2 m —— Ổi

Đây là điểm nhiều vườn bỏ qua: một mô hình xen canh tốt ở năm đầu chưa chắc còn phù hợp ở những năm sau.

Làm đất và tạo rãnh thoát nước

Nếu đất nặng hoặc khu vực có mưa nhiều, nên thiết kế:

Mặt liếp → vùng trồng ổi → hàng sả → rãnh thoát nước

Mục tiêu là sau mưa, nước không nằm lâu ở vùng rễ.

Đây cũng là điểm quan trọng trong quản lý bệnh đất: tài liệu chẩn đoán bệnh cây có minh họa việc làm rãnh để tăng khả năng thoát nước trong vườn bị bệnh thối rễ. Bổ sung phân hữu cơ/compost đã xử lý, hoai mục. 

Hiệu quả kinh tế từ mô hình ổi xen sả

Với diện tích khoảng 4.000 m² khu vực đất cao có thể sản xuất quanh năm, gia đình ông Quang tập trung phát triển cây ổi và tận dụng diện tích trống để trồng sả.

Với cây ổi, mỗi lứa có thể đạt khoảng 2-4 tấn tùy thời điểm. Tổng sản lượng bình quân được chủ vườn chia sẻ khoảng 8 tấn quả/năm.

Giá ổi thay đổi theo thời điểm, phổ biến khoảng 10.000-12.000 đồng/kg; có thời điểm đạt 15.000-18.000 đồng/kg và khi nguồn cung thấp có thể vượt 20.000 đồng/kg.

Sả cũng tạo thêm nguồn thu. Giá bán được chia sẻ khoảng 8.000 đồng/kg, có thời điểm lên khoảng 15.000 đồng/kg, bình quân khoảng 10.000-12.000 đồng/kg.

Sau khi trừ chi phí, thu nhập từ mô hình cây ăn quả của gia đình được chia sẻ ở mức trên 100 triệu đồng/năm; năm thuận lợi có thể đạt khoảng 130-140 triệu đồng.

Lưu ý: Đây là kết quả của một mô hình cụ thể, phụ thuộc vào diện tích, giống, năng suất, giá bán, chi phí đầu vào và điều kiện sản xuất. Không nên lấy mức thu nhập này làm mức lợi nhuận cố định cho mọi mô hình trồng ổi xen sả.

Trồng ổi xen sả cần chú ý điều gì?

1. Xác định rõ cây chủ lực

Nếu mục tiêu chính là phát triển vườn ổi hàng hóa thì cần xác định ngay từ đầu:

Ổi là cây chính, sả là cây xen tận dụng đất.

Không nên để cây xen phát triển quá mức khiến việc chăm sóc, tưới nước, bón phân, cắt tỉa hoặc thu hoạch ổi gặp khó khăn.

2. Khi ổi lớn phải giảm cây xen

Đây là nguyên tắc quan trọng của mô hình.

Khi tán ổi mở rộng, diện tích đất trống giảm xuống thì cần thu hoạch sả và giảm dần diện tích trồng xen.

Không nên cố duy trì mật độ sả như giai đoạn cây ổi còn nhỏ.

3. Quản lý nước và dinh dưỡng

Ổi và sả cùng sử dụng nguồn nước và dinh dưỡng trong đất. Vì vậy, khi trồng xen cần theo dõi tình trạng sinh trưởng của cả hai cây.

Không nên chỉ nhìn thấy sả xanh tốt mà bỏ qua tình trạng của cây ổi.

Cây ổi vẫn phải được ưu tiên về chăm sóc vì đây là cây mang lại giá trị sản xuất chính.

4. Không để vườn quá rậm

Vườn cây ăn quả cần được duy trì thông thoáng.

Việc cắt tỉa ổi sau thu hoạch vừa giúp quản lý tán, vừa tạo điều kiện cho cây phát sinh lộc và chuẩn bị cho lứa quả tiếp theo.

Khi trồng xen, cần tránh để cây sả cộng với tán ổi tạo thành một tầng sinh khối quá dày, gây khó khăn cho việc kiểm tra và chăm sóc vườn.

5. Theo dõi sâu bệnh thay vì phun thuốc theo lịch

Trồng xen không đồng nghĩa với việc chắc chắn giảm được mọi loại sâu bệnh.

Cần thường xuyên kiểm tra lá, đọt, hoa, quả và khu vực gốc cây để phát hiện vấn đề sớm.

Nguyên tắc quản lý dịch hại tổng hợp là theo dõi – xác định nguyên nhân – lựa chọn biện pháp phù hợp, thay vì phun thuốc khi chưa có chẩn đoán rõ ràng. Các tài liệu bệnh cây cũng nhấn mạnh rằng chẩn đoán chính xác là yếu tố quan trọng để lựa chọn biện pháp phòng trừ phù hợp.

Có nên áp dụng mô hình ổi xen sả ở mọi vườn?

Không nên áp dụng máy móc.

Mô hình phù hợp hơn khi:

• Ổi còn nhỏ, khoảng đất giữa cây còn rộng.

• Đất có khả năng thoát nước phù hợp.

• Người trồng có đầu ra cho cả ổi và sả.

• Có điều kiện tổ chức tưới, bón phân và làm cỏ hợp lý.

• Mục tiêu là tận dụng đất trong giai đoạn cây ổi chưa khai thác hết diện tích.

Ngược lại, nếu vườn ổi đã trưởng thành, tán cây khép kín và diện tích đất trống không còn nhiều thì việc cố trồng sả với mật độ cao có thể làm tăng công chăm sóc và gây cạnh tranh nguồn lực.